Zaburzenia odżywiania u dzieci – objawy, których nie zawsze widać na pierwszy rzut oka

W rozmowach o zaburzeniach odżywiania u dzieci często pojawia się jeden obraz. Nastolatka, która obsesyjnie liczy kalorie i marzy o schudnięciu.

To rzeczywisty problem, ale to tylko jedna z możliwych ścieżek.

 W praktyce klinicznej trudności z jedzeniem u dzieci mogą wyglądać zupełnie inaczej i zaczynać się dużo wcześniej, niż większość rodziców przypuszcza.

Dziecko może przez lata jeść „wybiórczo”, wywoływać niepokój przy każdym posiłku, unikać określonych konsystencji albo reagować silnym stresem na pojawienie się nowego produktu na talerzu. Nie musi mówić, że chce schudnąć. Nie musi porównywać się z rówieśnikami. Nie musi w ogóle interesować się swoim wyglądem.

A jednak jego relacja z jedzeniem może być zaburzona.

1. Zaburzenia odżywiania nie zawsze zaczynają się od diety

Model, w którym zaburzenie zaczyna się od decyzji o schudnięciu, dotyczy części pacjentów – często nastolatków.

Nie jest to jednak jedyny scenariusz.

Trudności z jedzeniem u dzieci mogą mieć różne podłoża:

• lęk przed konsystencją, zapachem, temperaturą albo wyglądem jedzenia,
• silny odruch wymiotny na widok określonych produktów,
• lęk przed zakrztuszeniem lub bólem,
• brak zainteresowania jedzeniem jako czynnością,
• trudność z odczuwaniem głodu lub sytości,
• reakcje z rodziny lub otoczenia, które nasilają napięcie przy stole,
• doświadczenia medyczne (na przykład karmienie sondą, trudne badania, długi pobyt w szpitalu),
• inne trudności emocjonalne, które ujawniają się w relacji z jedzeniem.

W żadnym z tych przypadków dziecko nie musi mówić o chęci odchudzania. A jednak jego jedzenie może być coraz bardziej ograniczone, sztywne albo źródłem silnego napięcia.

To dlatego rodzice często długo nie wiedzą, że dzieje się coś więcej niż „wybredność” czy „etap”.

2. ARFID – trudność, która długo bywa uznawana za „wybredność”

ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder), czyli zaburzenie polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów, to rozpoznanie, które oficjalnie pojawiło się w klasyfikacjach diagnostycznych stosunkowo niedawno (DSM-5 w 2013 roku, ICD-11 w 2019). Wielu rodziców mogło więc przez lata słyszeć od otoczenia, że „dziecko po prostu jest wybredne” albo „wyrośnie z tego” – mimo że ich niepokój był uzasadniony.

W ARFID trudność z jedzeniem nie wynika z chęci schudnięcia ani z niezadowolenia z wyglądu. Dziecko:

• może unikać wielu produktów jednocześnie,
• może akceptować bardzo wąską listę potraw (czasem 5-10 pozycji),
• może odmawiać jedzenia poza domem,
• może reagować silnym lękiem, płaczem lub odruchem wymiotnym przy próbie wprowadzenia nowego produktu,
• może stopniowo zawężać już przyjmowaną listę.

ARFID nie jest po prostu synonimem „niejadkowania” czy trudnego zachowania. Jest rozpoznaniem klinicznym, które wymaga specjalistycznej oceny. Może pojawiać się u młodszych dzieci, ale występuje również u nastolatków, a nawet dorosłych.

Ważne, żeby rodzic wiedział: jeśli dziecko od lat je bardzo wąsko, a próby wprowadzenia nowych produktów kończą się silnym stresem, warto to sprawdzić. To nie jest lenistwo, upór ani „zły charakter”. To może być trudność, którą da się rozumieć i wspierać.

3. Trudności sensoryczne wokół jedzenia

U części dzieci trudności z jedzeniem mają podłoże sensoryczne.

Dziecko może inaczej odbierać:

• konsystencję (grudki, śluzowatość, chrupkość),
• temperaturę,
• zapach,
• wygląd potrawy,
• łączenie różnych produktów na jednym talerzu.

Dla dorosłego produkt może być całkowicie neutralny. Dla dziecka – jego widok, zapach albo dotknięcie językiem może uruchamiać silne reakcje. Odruch wymiotny, płacz, silne wycofanie, sztywnienie ciała.

Trudności sensoryczne mogą występować samodzielnie albo współistnieć z innymi wyzwaniami rozwojowymi. Nie zawsze wymagają rozpoznania klinicznego. Zawsze jednak są realne dla dziecka – i traktowanie ich jako „przesady” lub „głupich fanaberii” nie pomaga.

Rozpoznanie roli sensoryki w trudnościach z jedzeniem może wymagać konsultacji z psychologiem, terapeutą integracji sensorycznej lub innym specjalistą pracującym z dziećmi.

4. Lęk przed zakrztuszeniem i unikanie jedzenia

U niektórych dzieci pojawia się wyraźny lęk związany z jedzeniem konkretnych produktów.

Bywa, że wywołuje go wcześniejsze zdarzenie: zakrztuszenie się kawałkiem jedzenia, silny odruch wymiotny, epizod bólu brzucha, przykre doświadczenie medyczne. Zdarza się jednak i tak, że lęk pojawia się bez jednoznacznego wyzwalacza.

Dziecko może zacząć:

• unikać produktów o określonej konsystencji,
• prosić o pokrojenie na bardzo małe kawałki,
• długo żuć,
• pić dużo wody podczas posiłku,
• odmawiać jedzenia w niektórych sytuacjach.

Rodzice często nie wiążą tych zachowań z lękiem – bo dziecko nie mówi, że się boi. Mówi, że nie lubi. Że nie jest głodne. Że mu się nie chce.

Tymczasem pod spodem może znajdować się realny niepokój, który dziecko próbuje sobie samo poradzić przez unikanie.

5. Dziecko, które „nie interesuje się jedzeniem”

To jedna z najmniej rozpoznawanych ścieżek.

U części dzieci jedzenie nie jest źródłem przyjemności ani chęci. Dziecko może zapominać o posiłku. Może godzinami nie odczuwać głodu. Może przerwać jedzenie po kilku kęsach i wrócić do zabawy, mimo że dorosły widzi, że „na pewno jeszcze nie jest najedzone”.

Nie chodzi tu o odmowę w sensie oporu ani o zaburzenie relacji z ciałem. Chodzi o słabszą motywację jedzeniową i mniejszą wrażliwość na sygnały głodu.

Takie dziecko może wyglądać na dobrze funkcjonujące. Może być pogodne, zaangażowane, aktywne. Trudność zaczyna się jednak wtedy, gdy długotrwały niedobór pokarmu zaczyna wpływać na energię, wzrost, wagę, koncentrację albo odporność.

Wtedy nie wystarczy „czekać, aż zgłodnieje”. Warto zwrócić się po ocenę do specjalisty.

6. Kiedy pojawia się skupienie na wyglądzie i masie ciała

To ścieżka, którą najczęściej kojarzy się z zaburzeniami odżywiania – i ona rzeczywiście istnieje.

Częściej dotyczy nastolatków, choć pojawia się coraz wcześniej. Zdarza się, że dzieci w wieku 8-10 lat zaczynają mówić o „brzuszku”, unikaniu słodyczy, chęci schudnięcia albo tym, że „są za grube”.

Sygnałami, którym warto się przyglądać, są:

• powtarzające się komentarze o ciele lub wadze,
• porównywanie się z rówieśnikami lub obrazami z mediów społecznościowych,
• unikanie zdjęć,
• zmiana ubioru na bardziej zakrywający,
• silny wstyd związany z ciałem,
• narastające skupienie na tym, co i ile dziecko zjadło,
• pytania o kalorie lub „czy to nie tuczy”.

Same komentarze o wyglądzie u młodszych dzieci warto traktować poważnie – nawet jeśli wydają się przelotne. Mogą być wczesnym sygnałem, że dziecko zaczyna internalizować standardy oceny ciała, których jego układ emocjonalny nie jest w stanie unieść.

To nie znaczy, że każde takie zdanie zapowiada zaburzenie. Znaczy natomiast, że warto rozmawiać, obserwować i nie bagatelizować.

7. Zmiany emocjonalne wokół jedzenia

Zaburzenia odżywiania rzadko dotyczą wyłącznie samego jedzenia. Zwykle wiążą się z szerszymi zmianami w funkcjonowaniu emocjonalnym dziecka.

Rodzic może zauważyć:

• większe wycofanie z relacji,
• unikanie sytuacji, w których jest wspólne jedzenie,
• silny wstyd,
• drażliwość,
• poczucie winy po posiłku,
• ukrywanie zachowań związanych z jedzeniem,
• zmiany nastroju wokół posiłków.

Jedzenie staje się nie tylko sprawą fizyczną, ale też emocjonalną. Dziecko może przeżywać przed każdym posiłkiem napięcie, którego dorośli nie widzą.

Kiedy jedzenie zaczyna towarzyszyć silnym emocjom – lękowi, wstydowi, złości, poczuciu winy – warto potraktować to jako sygnał, że relacja z jedzeniem wymaga uważności.

8. Objawy, które łatwo przeoczyć

Niektóre sygnały nie wyglądają na pierwszy rzut oka na trudność z jedzeniem. Warto jednak zwracać na nie uwagę:

• dziecko coraz częściej rezygnuje ze spotkań, na których jest jedzenie (urodziny, wyjścia z klasą, wizyty u rodziny),
• ma rytuały wokół posiłku (określona kolejność, dokładne pory, ten sam talerz, konkretne narzędzia),
• pije dużo wody albo napojów zamiast jeść,
• je bardzo wolno lub bardzo szybko,
• unika jedzenia z innymi ludźmi,
• reaguje niepokojem, kiedy plan dnia zmienia jego rytm posiłków,
• staje się bardzo krytyczne wobec siebie lub innych osób,
• ma trudności ze snem, koncentracją albo zwiększone zmęczenie,
• odczuwa częste bóle brzucha albo osłabienie.

Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie oznacza zaburzenia odżywiania. Warto jednak przyjrzeć się szerzej, gdy kilka z nich pojawia się jednocześnie albo utrzymuje przez dłuższy czas.

9. Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Nie trzeba czekać, aż sytuacja stanie się jednoznaczna.

Konsultację warto rozważyć, gdy:

• utrzymujące się zmiany w sposobie jedzenia budzą niepokój rodziców,
• silne emocje związane z posiłkami – lęk, złość, poczucie winy, unikanie jedzenia w obecności innych,
• narastające skupienie na wyglądzie, ciele albo tym, ile dziecko zjadło,
• zmiany w samopoczuciu, energii lub codziennym funkcjonowaniu – wycofanie z relacji i aktywności, spadek koncentracji, unikanie sytuacji społecznych.

Ocena trudności u dzieci i młodzieży może wymagać spojrzenia zarówno na stan psychiczny, jak i fizyczny. Przy podejrzeniu zaburzeń odżywiania proces oceny często uwzględnia również rodziców lub opiekunów.

W Qmedica w Białymstoku zaburzeniami odżywiania zajmuje się Renata Szekalska – psycholożka i psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, specjalizująca się w pracy z osobami doświadczającymi trudności w relacji z jedzeniem i własnym ciałem. Więcej informacji o psychoterapii zaburzeń odżywiania znajdziesz w naszej ofercie.

Jeśli chcesz zobaczyć również perspektywę wzajemnego napięcia rodzica i dziecka przy stole, zapraszamy do artykułu Gdy posiłek staje się źródłem napięcia – perspektywa dziecka i rodzica.

10. Jeśli pojawia się poważne pogorszenie stanu dziecka

Gwałtowne pogorszenie stanu fizycznego dziecka – omdlenia, znaczne osłabienie, odwodnienie, wyraźne zmiany w zachowaniu albo inne niepokojące objawy – wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Jeśli dziecko sygnalizuje myśli o zrobieniu sobie krzywdy, o tym, że nie chce żyć, albo jego zachowanie budzi bezpośredni niepokój o bezpieczeństwo – sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji dorosłych.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer alarmowy 112.

W Polsce dostępne są także bezpłatne linie wsparcia:

• 116 111 – telefon zaufania dla dzieci i młodzieży,
• 800 12 12 12 – telefon zaufania dla dzieci Rzecznika Praw Dziecka (czynny całą dobę),
• 116 123 – telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (dla rodzica, który sam potrzebuje rozmowy),
• 800 70 2222 – Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym.

Numery te mogą być ważnym wsparciem w sytuacji kryzysowej. Nie zastępują długoterminowego leczenia ani psychoterapii, ale mogą pomóc w momencie, w którym potrzebna jest szybka rozmowa lub pokierowanie dalej.

11. Rozpoznanie nie jest wyrokiem

Wielu rodziców boi się słowa „zaburzenie”. Boi się etykiety, tego, jak zareaguje otoczenie, tego, że coś „będzie już zawsze”.

Warto jednak zauważyć, że rozpoznanie nie jest wyrokiem.

Jest raczej językiem opisu – narzędziem, które pomaga specjaliście dobrać właściwe formy wsparcia, a rodzicowi zrozumieć, czego doświadcza jego dziecko.

Dziecko z ARFID nie „ma zaburzenia” jako etykietę tożsamościową. Doświadcza trudności, którą można rozumieć, opracować i wspierać. Dziecko z anoreksją nie jest „anorektyczką” – jest dzieckiem, u którego rozwinęło się określone doświadczenie w relacji z jedzeniem i ciałem.

FAQ

Najczęściej zadawane pytania:

Tekst ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.

Autorka: Renata Szekalska -psycholożka, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, specjalizująca się w zaburzeniach odżywiania. QMEDICA Psychoterapia, Białystok.

Potrzebujesz wsparcia? 

Chcesz się czegoś dowiedzieć lub po prostu porozmawiać? Jesteśmy tu dla Ciebie.

Może Cię zainteresować: