Dorosłe dzieci alkoholików – jak doświadczenia z domu mogą wpływać na relacje w dorosłości?

Nie każda osoba wychowana w rodzinie z problemem alkoholowym opisuje swoje dzieciństwo jako trudne.

Czasem długo mówi o nim: „przecież jakoś sobie radziliśmy”. Innym razem pamięta przede wszystkim napięcie, nieprzewidywalność albo konieczność uważnego obserwowania nastrojów dorosłych. Bywa też, że znaczenie tych doświadczeń staje się widoczne dopiero później – w bliskich relacjach, konfliktach, trudnościach z zaufaniem albo proszeniem o pomoc.

Określenie DDA, czyli „dorosłe dzieci alkoholików”, jest terminem używanym potocznie. Nie stanowi odrębnej diagnozy medycznej ani psychologicznej. Opisuje raczej grupę osób, które wychowywały się w rodzinie, gdzie problem alkoholowy jednego lub obojga rodziców wpływał na codzienne funkcjonowanie domu.

1. Co może oznaczać dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym?  

Problem alkoholowy rodzica nie dotyczy wyłącznie samego picia.

Może wpływać na sposób funkcjonowania całej rodziny. Na podział obowiązków. Na poczucie bezpieczeństwa. Na przewidywalność codzienności. Na to, czy dziecko ma przestrzeń na własne emocje i potrzeby.

W jednym domu mogą pojawiać się częste konflikty i wyraźny chaos. W innym problem pozostaje ukrywany, a rodzina na zewnątrz funkcjonuje pozornie zwyczajnie. Alkohol może być obecny okresowo albo stale. Rodzic może być raz bliski i dostępny, a innym razem nieobecny emocjonalnie, drażliwy lub trudny do przewidzenia.

Dziecko nie zawsze rozumie, z czego wynikają te zmiany. Próbuje więc odnaleźć sposób, który pozwoli mu zachować możliwie dużo bezpieczeństwa.

Może zachowywać się bardzo spokojnie. Brać na siebie wiele obowiązków. Unikać wyrażania złości. Próbować rozładowywać napięcie w domu albo obserwować innych, żeby odpowiednio wcześnie przewidzieć ich reakcje.

Takie sposoby funkcjonowania często nie są świadomym wyborem. W dzieciństwie mogą pomagać odnaleźć się w sytuacji, na którą dziecko ma niewielki wpływ.

2. Strategie, które kiedyś pomagały

Dziecko dorastające w nieprzewidywalnym środowisku może nauczyć się szybkiego rozpoznawania nastrojów innych osób.

Zauważa zmianę tonu głosu. Sposób zamykania drzwi. Ciszę przy stole. Niewielkie sygnały, które mogą zapowiadać napięcie albo konflikt. Z czasem taka uważność może stać się czymś niemal automatycznym.

Może też pojawić się przekonanie, że własne zachowanie ma wpływ na atmosferę w całym domu. Dziecko stara się więc nie sprawiać problemów, nie dokładać zmartwień albo zachowywać się tak, żeby nie wywołać kolejnego napięcia.

W dorosłości okoliczności są już inne, ale utrwalony sposób reagowania może nadal się pojawiać. Osoba może bardzo szybko wyczuwać zmianę nastroju partnera. Może długo zastanawiać się, czy powiedziała coś niewłaściwego. Może również przejmować odpowiedzialność za emocje innych osób, nawet wtedy, gdy nikt jej o to nie prosi.

Nie oznacza to, że każda taka reakcja wynika z dzieciństwa. Może jednak zdarzyć się, że dawna strategia nadal działa, choć nie jest już potrzebna w takiej samej formie.

3. Jak doświadczenia z domu mogą pojawiać się w dorosłych relacjach?

Badania wskazują, że u części osób wychowanych w rodzinach z problemem alkoholowym mogą pojawiać się trudności w funkcjonowaniu psychospołecznym i relacjach. Jednocześnie nie są one ani jednakowe dla wszystkich, ani charakterystyczne wyłącznie dla tej grupy.

Znaczenie mają nie tylko doświadczenia związane z alkoholem. Ważna może być także obecność innych dorosłych, jakość pozostałych relacji rodzinnych, dostęp do wsparcia, indywidualna wrażliwość oraz późniejsze doświadczenia życiowe.

Wpływ przeszłości może być widoczny w kilku obszarach.

4. Trudność z zaufaniem

Zaufanie zwykle rozwija się w relacjach, które są wystarczająco przewidywalne.

Dziecko potrzebuje doświadczać, że dorosły reaguje w sposób możliwy do zrozumienia, a jego obecność nie zależy nagle od okoliczności. W rodzinie z problemem alkoholowym ta przewidywalność może być ograniczona.

W dorosłości bliskość może więc łączyć się nie tylko ze spokojem, ale również z ostrożnością. Osoba może długo sprawdzać, czy druga strona rzeczywiście jest dostępna. Może obawiać się rozczarowania, odrzucenia albo nagłej zmiany zachowania partnera.

Czasem nieufność nie wygląda jak dystans. Może przyjmować formę częstego upewniania się, analizowania wypowiedzi albo poszukiwania sygnałów, że coś w relacji zaczyna się zmieniać.

5. Nadmierna odpowiedzialność za innych

W części rodzin dzieci przejmują obowiązki, które zwykle należą do dorosłych.

Opiekują się rodzeństwem. Pilnują porządku. Próbują uspokajać rodziców. Dbają o to, by informacje o sytuacji w domu nie wyszły na zewnątrz. Czasem stają się osobami, na których można polegać, zanim same mają możliwość poczuć się bezpiecznie.

W dorosłych relacjach może pojawić się podobna gotowość do przejmowania odpowiedzialności:

• za atmosferę,
• za rozwiązanie konfliktu,
• za samopoczucie partnera,
• za to, żeby relacja się nie rozpadła.

Troska o drugą osobę sama w sobie nie jest problemem. Trudność może pojawić się wtedy, gdy własne potrzeby niemal zawsze schodzą na dalszy plan albo gdy odpowiedzialność za relację spoczywa głównie po jednej stronie.

6. Trudność z rozpoznawaniem własnych potrzeb

W domu, w którym wiele uwagi skupia się na problemie dorosłego, potrzeby dziecka mogą być mniej zauważane.

Nie zawsze dlatego, że nikomu na nim nie zależy. Czasem rodzina funkcjonuje w ciągłym napięciu, a większość energii pochłania reagowanie na kolejne kryzysy. Dziecko może wtedy nauczyć się, że bezpieczniej jest nie potrzebować zbyt wiele.

Może pojawić się także trudność z proszeniem o pomoc. Prośba bywa odczuwana jako obciążanie innych, utrata samodzielności albo ryzyko, że potrzeba zostanie zignorowana.

7. Napięcie wokół konfliktu

Konflikt w bliskiej relacji nie musi oznaczać zagrożenia. Może być sposobem ujawnienia różnic, potrzeb i granic.

Jeżeli jednak konflikty w domu rodzinnym były gwałtowne, nieprzewidywalne albo nigdy nie prowadziły do spokojnego rozwiązania, nawet niewielkie nieporozumienie może budzić silne napięcie.

Jedna osoba może za wszelką cenę unikać rozmowy. Inna będzie chciała natychmiast wyjaśnić wszystko do końca. Ktoś może szybko przepraszać, nawet gdy nie czuje się odpowiedzialny. Ktoś inny może wycofywać się emocjonalnie, żeby nie doświadczać kolejnej konfrontacji.

Takie reakcje nie muszą oznaczać braku troski o relację. Czasem są dawnym sposobem chronienia się przed sytuacją, która kiedyś rzeczywiście była trudna do przewidzenia.

8. Potrzeba kontroli i przewidywalności

Jeśli codzienność w dzieciństwie często zmieniała się pod wpływem zachowania rodzica, planowanie mogło dawać poczucie względnego bezpieczeństwa.

W dorosłości potrzeba kontroli może dotyczyć finansów, obowiązków, czasu, zachowania domowników albo przebiegu rozmów. Osoba może czuć napięcie, kiedy nie wie, czego się spodziewać, nawet jeśli aktualna sytuacja nie jest niebezpieczna.

Z zewnątrz może to wyglądać jak perfekcjonizm, sztywność albo trudność z odpuszczaniem. W środku częściej może być próbą uniknięcia chaosu, który kiedyś miał realne konsekwencje.

9. Wstyd i ukrywanie trudności

W wielu rodzinach z problemem alkoholowym obowiązuje niepisana zasada, żeby nie mówić o tym, co dzieje się w domu.

Dziecko może szybko nauczyć się chronić rodzinny sekret. Odpowiadać, że wszystko jest w porządku. Nie zapraszać znajomych. Nie opowiadać o swoich obawach, ponieważ nie wie, komu może zaufać.

W dorosłości mówienie o trudnościach może nadal wiązać się ze wstydem. Osoba może długo próbować radzić sobie samodzielnie. Może także obawiać się, że ujawnienie problemu zmieni sposób, w jaki jest postrzegana.

Czasem łatwiej jest pomagać innym niż pozwolić, żeby ktoś zobaczył własną bezradność.

10. Czy osoby z doświadczeniem DDA wybierają podobne relacje?

Czasem można spotkać się ze stwierdzeniem, że osoby wychowane w rodzinach z problemem alkoholowym zawsze wybierają partnerów niedostępnych emocjonalnie albo powtarzają historię swoich rodziców.

Takie uogólnienie jest zbyt daleko idące.

Niektóre osoby mogą wchodzić w relacje, w których pojawia się znane z wcześniejszych lat napięcie, niepewność albo konieczność opiekowania się drugą stroną. To, co znajome, może być łatwiejsze do rozpoznania niż relacja spokojna i przewidywalna. Nie oznacza to jednak świadomego wyboru trudności ani nieuchronnego powtarzania jednego schematu.

Inne osoby tworzą stabilne relacje, korzystają z doświadczeń wspierających dorosłych albo wypracowują własne sposoby budowania bliskości. Badania podkreślają, że dorosłe dzieci osób z problemem alkoholowym nie stanowią jednorodnej grupy, a obserwowane trudności nie pojawiają się u wszystkich.

11. Nie każda trudność jest skutkiem dzieciństwa

• aktualna sytuacja życiowa,
• temperament,
• późniejsze relacje,
• doświadczenia straty, odrzucenia albo przemocy,
• stan zdrowia psychicznego i fizycznego,
• dostęp do wsparcia.

Określenie DDA może dla części osób stanowić język, który pomaga uporządkować własną historię. Dla innych może być zbyt szerokie albo niepasujące.

12. Co może pomagać w lepszym rozumieniu własnych reakcji?

Pierwszym krokiem nie musi być natychmiastowe wyjaśnienie całej przeszłości.

Czasem znaczenie ma samo zauważenie, w jakich sytuacjach pojawia się silne napięcie:

• Czy dotyczy ciszy drugiej osoby?
• Zmiany planów?
• Konfliktu?
• Proszenia o pomoc?
• Poczucia, że ktoś jest niezadowolony?

Pomocne może być również rozróżnianie odpowiedzialności. Co rzeczywiście zależy ode mnie? Co należy do drugiej osoby? Czy próbuję wspierać, czy zaczynam przejmować odpowiedzialność za jej decyzje i emocje?

Dla niektórych osób ważne staje się stopniowe rozpoznawanie własnych potrzeb i granic. Nie jako zestawu sztywnych zasad, ale jako informacji o tym, co jest możliwe do przyjęcia, a co powoduje przeciążenie.

Zmiana utrwalonych reakcji zwykle nie polega na prostym postanowieniu, że od teraz będzie inaczej. Dawne sposoby funkcjonowania często powstawały przez wiele lat. Mogą więc powracać szczególnie wtedy, gdy pojawia się napięcie, niepewność albo obawa przed utratą relacji.

13. Kiedy warto rozważyć rozmowę ze specjalistą?

Przedmiotem rozmowy może być to, co dzieje się obecnie – w relacjach, emocjach i sposobie reagowania. Ocena sytuacji oraz wybór odpowiedniej formy wsparcia należą do specjalisty.

14. DDA nie opisuje całej osoby

Dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym może pozostawić ślady.

Nie oznacza jednak, że wyznacza całe dorosłe życie. Nie określa zdolności do budowania bliskości. Nie przesądza o wyborach ani o przyszłości relacji.

U części osób dawne doświadczenia mogą ujawniać się w postaci czujności, nadmiernej odpowiedzialności, trudności z zaufaniem albo odsuwania własnych potrzeb. U innych ich wpływ może być niewielki lub widoczny w zupełnie innych obszarach.

Określenie DDA może pomagać nazywać pewien kontekst. Nie powinno jednak stawać się kolejną etykietą, przez którą interpretuje się każdą reakcję i każdą relację.

Jeśli chcesz przyjrzeć się temu, jak doświadczenia z dzieciństwa wpływają na Twoje dorosłe relacje, w Qmedica oferujemy wsparcie psychoterapeutyczne i konsultacje w ramach terapii uzależnień oraz pomocy osobom z otoczenia – bez wchodzenia w gotowe etykiety, w tempie, który jest dla Ciebie możliwy.

FAQ

Najczęściej zadawane pytania:

Tekst ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.

Potrzebujesz wsparcia? 

Chcesz się czegoś dowiedzieć lub po prostu porozmawiać? Jesteśmy tu dla Ciebie.

Może Cię zainteresować: