PTSD po trudnych doświadczeniach – kiedy ciało i psychika nadal żyją w trybie zagrożenia

PTSD po trudnych doświadczeniach nie zawsze wygląda tak, jak ludziom się wydaje.

Wiele osób myśli o nim jak o czymś, co dotyczy wyłącznie wojny, katastrof albo skrajnych wydarzeń. A potem przez lata nie łączy własnych objawów z traumą.

Bo przecież:

• • „to było dawno”,
  • „inni mieli gorzej”,
  • „powinnam już dawno sobie poradzić”,
  • „przecież nic mi fizycznie nie jest”.

Tymczasem PTSD bardzo często nie wygląda jak filmowa scena paniki. Czasem wygląda jak życie w ciągłym napięciu. Jak organizm, który nigdy naprawdę się nie wyłącza. Jak trudność z odpoczynkiem, snem, poczuciem bezpieczeństwa. Jak reakcje ciała, których człowiek sam nie rozumie.

I bardzo często osoby z PTSD przez długi czas nie myślą: „mam traumę”. Znacznie częściej myślą:

• • „jestem przemęczona”,
  • „jestem przewrażliwiona”,
  • „coś jest ze mną nie tak”,
  • „czemu ja tak reaguję?”,
  • „dlaczego nie potrafię wrócić do siebie?”.

1. Czym właściwie jest PTSD?

PTSD, czyli zespół stresu pourazowego, to reakcja psychiki i układu nerwowego na doświadczenie, które zostało odebrane jako skrajnie przeciążające, zagrażające albo przekraczające możliwości poradzenia sobie w danym momencie.

Najprościej mówiąc: zagrożenie się skończyło, ale organizm nadal zachowuje się tak, jakby trwało.

Układ nerwowy pozostaje w stanie gotowości. Mózg nadal szuka niebezpieczeństwa. Ciało nadal reaguje alarmem.

To dlatego objawy PTSD po trudnych doświadczeniach często dotyczą nie tylko emocji, ale też:

• • snu,
  • koncentracji,
  • pamięci,
  • relacji,
  • reakcji ciała,
  • poczucia bezpieczeństwa,
  • codziennego funkcjonowania.

I nie – nie jest to „przesadzanie”, „słabość psychiczna” ani „brak odporności”.

Trauma nie jest konkursem na to, kto przeżył coś „wystarczająco strasznego”. To reakcja konkretnego człowieka i konkretnego układu nerwowego.

2. Co może prowadzić do PTSD?

To ważne, bo wiele osób automatycznie unieważnia własne doświadczenia.

PTSD może pojawić się po:

• • przemocy psychicznej, fizycznej albo seksualnej,
  • wypadku,
  • nagłej stracie,
  • chorobie,
  • trudnych doświadczeniach medycznych,
  • toksycznym związku,
  • dorastaniu w ciągłym lęku,
  • doświadczeniu zagrożenia życia,
  • byciu świadkiem przemocy albo cierpienia,
  • trudnych doświadczeniach związanych z ciążą i porodem,
  • ciężkiej chorobie dziecka,
  • długotrwałym funkcjonowaniu w napięciu i poczuciu braku bezpieczeństwa.

I właśnie ten ostatni punkt zaskakuje wiele osób najbardziej.

Bo trauma nie zawsze jest jednym dramatycznym wydarzeniem. Czasem jest życiem przez lata w stanie ciągłego alarmu.

3. Dlaczego wiele osób nie zauważa PTSD u siebie?

To jedno z najtrudniejszych miejsc w całym temacie.

Bo żeby zająć się jakąś trudnością, trzeba ją najpierw zauważyć. A PTSD bardzo często zostaje
nierozpoznane – nie dlatego, że objawów nie ma, ale dlatego, że człowiek tłumaczy je sobie zupełnie
inaczej.

Często pojawia się minimalizowanie własnego doświadczenia:

• • „przecież to nie było nic takiego”,
  • „inni przeżyli gorsze rzeczy”,
  • „nie mam prawa się tak czuć”.

Do tego dochodzi porównywanie się do „poważniejszych przypadków” – tak jakby istniał próg
cierpienia, który trzeba przekroczyć, żeby móc powiedzieć, że było ciężko.

Bywa też tak, że człowiek przez lata funkcjonuje zadaniowo. Wstaje, działa, ogarnia, trzyma się. I
właśnie dlatego nie widzi problemu – bo skoro „daje radę”, to przecież chyba wszystko jest w
porządku.

Najtrudniejsze jest jednak coś innego. Człowiek może żyć w trybie przetrwania tak długo,
że zaczyna traktować go jak swoją naturalną wersję siebie.

Jakby ciągłe napięcie było osobowością. Jakby nadmierna czujność była „rozsądkiem”. Jakby brak
odpoczynku był normalnym sposobem funkcjonowania.

A organizm cały czas pamięta. Nawet wtedy, kiedy psychicznie próbujemy już „iść dalej”.

4. PTSD po ciąży, porodzie albo chorobie dziecka

To temat, o którym nadal mówi się za mało.

A wiele kobiet funkcjonuje później latami w przekonaniu, że „po prostu są bardziej nerwowe”, „przewrażliwione” albo „już tak mają”.

Tymczasem organizm może nadal pamiętać:

• • strach o życie dziecka,
  • pobyt w szpitalu,
  • trudny poród,
  • utratę poczucia kontroli,
  • bezsilność,
  • przewlekły lęk,
  • ciągłe oczekiwanie na złą wiadomość.

I nawet kiedy sytuacja się stabilizuje, ciało często nadal pozostaje w gotowości.

U niektórych kobiet po takich doświadczeniach może to wyglądać na przykład tak:

• • obsesyjne kontrolowanie bezpieczeństwa dziecka,
  • bardzo płytki sen,
  • reagowanie paniką na objawy choroby,
  • trudność z rozluźnieniem,
  • stałe spodziewanie się czegoś złego,
  • poczucie, że organizm jest cały czas „spięty”.

Czasem trauma nie kończy się wtedy, kiedy kończy się wydarzenie. Czasem kończy się dopiero wtedy, kiedy układ nerwowy znowu nauczy się, że jest bezpiecznie.

5. A jak PTSD może wyglądać u mężczyzn?

U mężczyzn objawy często wyglądają inaczej niż stereotypowe „załamanie”. I właśnie dlatego bywają późno zauważane.

Wielu mężczyzn od dzieciństwa uczy się, że:

• • trzeba wytrzymać,
  • nie wolno się rozsypać,
  • emocje są oznaką słabości,
  • trzeba działać, a nie przeżywać.

Dlatego PTSD u mężczyzn częściej może przyjmować formę:

• • wybuchowości,
  • drażliwości,
  • problemów ze snem,
  • nadmiernej kontroli,
  • pracoholizmu,
  • odcinania emocji,
  • wycofania,
  • impulsywności,
  • trudności z bliskością,
  • ciągłego napięcia,
  • sięgania po alkohol albo inne sposoby „wyłączania” myśli.

6. Jak PTSD może wyglądać na co dzień?

Nie zawsze widać je z zewnątrz.

Niektóre osoby z PTSD z zewnątrz wyglądają „normalnie”. Chodzą do pracy. Odbierają telefony. Robią zakupy. Opiekują się dziećmi. A jednocześnie ich organizm od dawna funkcjonuje tak, jakby świat nie był bezpiecznym miejscem.

W praktyce taka osoba może:

• • siadać tyłem do ściany, żeby widzieć całe pomieszczenie,
  • skanować otoczenie,
  • nasłuchiwać,
  • nie potrafić naprawdę odpocząć,
  • reagować napięciem na podniesiony głos,
  • unikać określonych miejsc albo rozmów,
  • budzić się w nocy w stanie alarmu,
  • mieć poczucie, że „ciągle musi być gotowa”.

Niektóre osoby po traumie nie czują już ciągłego lęku. Czasem nie czują prawie nic.

Jakby organizm uznał, że odłączenie emocji jest bezpieczniejsze niż dalsze
przeżywanie. Ciało jest obecne, ale poczucie spokoju, bliskości czy bezpieczeństwa
pozostaje poza zasięgiem.

To bywa szczególnie mylące, bo z zewnątrz wygląda na dystans albo chłód – a w środku jest raczej
sposobem, w jaki organizm chroni się przed kolejnym przeciążeniem.

7. Objawy PTSD – co może się pojawić?

Objawy mogą wyglądać bardzo różnie i mieć różne nasilenie. Do częściej opisywanych należą:

• • nawracające wspomnienia wydarzenia,
  • flashbacki,
  • koszmary,
  • nadmierna czujność,
  • silne reakcje ciała,
  • trudność z rozluźnieniem,
  • drażliwość,
  • problemy ze snem,
  • napięcie,
  • unikanie miejsc albo sytuacji,
  • trudność z koncentracją,
  • poczucie odrętwienia emocjonalnego,
  • wybuchy emocji,
  • poczucie winy albo wstydu,
  • ciągłe oczekiwanie zagrożenia.

Co ważne: dwie osoby mogą przeżyć podobne wydarzenie i reagować zupełnie inaczej. U jednej objawy stopniowo wygasną. U drugiej organizm przez długi czas może funkcjonować tak, jakby zagrożenie wciąż trwało.

Niektóre osoby reagują bardziej lękiem. Inne bardziej odcięciem. Jeszcze inne funkcjonują pozornie normalnie – aż organizm zaczyna mówić objawami.

8. Dlaczego ciało reaguje, mimo że „już jest dobrze”?

Bo układ nerwowy nie działa wyłącznie logicznie.

W sytuacji zagrożenia organizm przełącza się w tryb przetrwania. Priorytetem staje się przeżycie, nie spokój. To mechanizm, który w chwili niebezpieczeństwa chroni – mobilizuje ciało, wyostrza czujność, przygotowuje do reakcji.

Problem pojawia się wtedy, gdy ciało nie wraca później do równowagi.

Mózg nadal interpretuje część bodźców jako potencjalne zagrożenie. Dlatego reakcję mogą uruchamiać:

• • dźwięki,
  • zapachy,
  • miejsca,
  • sytuacje,
  • słowa,
  • albo nawet emocje przypominające tamten stan.

I właśnie dlatego wiele osób mówi: „ja wiem, że jestem bezpieczna, ale moje ciało chyba tego nie wie”.  

To nie jest kwestia wyobraźni ani „nakręcania się”. To realny mechanizm, w którym układ nerwowy reaguje szybciej, niż zdąży włączyć się świadoma myśl.

9. Czy PTSD może pojawić się po latach? 

Tak.

U części osób objawy pojawiają się szybko. U innych dopiero po miesiącach albo latach.

Czasem organizm przez długi czas funkcjonuje „zadaniowo” – radzi sobie, działa, trzyma się. Dopiero kiedy napięcie opada albo pojawia się nowe przeciążenie, objawy zaczynają być bardziej widoczne.

To nie oznacza, że ktoś „sobie wymyśla”. Układ nerwowy nie zawsze reaguje od razu – czasem ślad po trudnym doświadczeniu ujawnia się dopiero wtedy, gdy pojawia się przestrzeń albo kolejny trudny moment.

10. Czy PTSD można przepracować?

Praca terapeutyczna nad doświadczeniami potraumatycznymi jest uznaną formą wsparcia.

U wielu osób psychoterapia bywa pomocna w stopniowym odzyskiwaniu poczucia bezpieczeństwa, kontaktu ze sobą, regulacji emocji i możliwości odpoczynku.

Zwykle nie chodzi o „wymazanie wspomnień”.

Bardziej o to, żeby doświadczenie przestało nieustannie aktywować alarm w organizmie – żeby przeszłość przestała tak mocno żyć w teraźniejszości.

To proces, który zwykle wymaga czasu i odbywa się w kontakcie ze specjalistą. Nie jest to droga, którą trzeba przechodzić w pojedynkę.

11. Kiedy warto poszukać wsparcia?

Wtedy, kiedy czujesz, że coś w Tobie nadal żyje w napięciu mimo upływu czasu.

Nie trzeba mieć pewności, że „to na pewno PTSD”. Nie trzeba być „wystarczająco rozbitym”. Nie trzeba czekać na moment całkowitego przeciążenia.

Czasem już samo nazwanie tego, co dzieje się w psychice i ciele – w rozmowie z kimś, kto rozumie te mechanizmy – bywa początkiem odzyskiwania wpływu.

Jeśli rozpoznajesz w tym opisie swoje doświadczenia, w QMEDICA oferujemy konsultacje psychologiczne oraz wsparcie psychoterapeutyczne dla osób mierzących się ze skutkami trudnych przeżyć.

Na koniec

Trauma bardzo często nie kończy się wtedy, kiedy kończy się wydarzenie.

Czasem zostaje w sposobie reagowania. W napięciu. W bezsenności. W ciągłym skanowaniu świata. W ciele, które od dawna nie pamięta już, jak naprawdę odpocząć.

To nie znaczy, że coś jest z Tobą nie tak. Znaczy, że przeszłaś/przeszedłeś przez coś, co Cię przeciążyło – i że Twój układ nerwowy wciąż próbuje sobie z tym poradzić.

Z tym można pracować. I naprawdę nie trzeba przechodzić przez to samotnie.

FAQ

Najczęściej zadawane pytania:

Potrzebujesz wsparcia? 

Chcesz się czegoś dowiedzieć lub po prostu porozmawiać? Jesteśmy tu dla Ciebie.

Może Cię zainteresować: