Nie tylko koncentracja – jak ADHD wpływa na relacje, pracę i codzienne funkcjonowanie

Jak ADHD wpływa na codzienne życie dorosłych – to pytanie, które zadaje sobie coraz więcej osób. Nie tylko tych, którzy dopiero otrzymali diagnozę, ale też tych, którzy od lat czują że coś nie gra, choć trudno to nazwać. 

ADHD wielu osobom wciąż kojarzy się głównie z trudnością w skupieniu uwagi. Z rozproszeniem, nadmiarem energii, „wierceniem się” albo chaosem.

U wielu dorosłych ten obraz jest jednak znacznie szerszy.

ADHD nie wpływa wyłącznie na koncentrację. Może być obecne także w relacjach, pracy, organizacji codzienności oraz w sposobie reagowania na napięcie, frustrację i przeciążenie.

Dlatego zdarza się, że ktoś przez lata nie rozumie, skąd bierze się tyle trudności w zwykłych, codziennych sprawach. Nie dlatego, że „za mało się stara”. Raczej dlatego, że pewne mechanizmy działania uwagi, emocji i organizacji funkcjonują inaczej, niż otoczenie się spodziewa.

W tym artykule porządkujemy, jak ADHD może wpływać na różne obszary życia dorosłego człowieka i dlaczego jego obraz nie kończy się na problemie z uwagą.

1. ADHD to nie tylko „brak skupienia”

W uproszczonym wyobrażeniu ADHD często sprowadza się do tego, że ktoś nie potrafi usiedzieć w miejscu albo łatwo się rozprasza.

Tymczasem u wielu osób trudność dotyczy szerzej rozumianej samoregulacji, czyli między innymi:

• kierowania uwagą,
• organizowania działań,
• planowania,
• kończenia zadań,
• gospodarowania energią,
• kontrolowania impulsów,
• regulowania emocji,
• utrzymywania stałości w codziennych obowiązkach.

To oznacza, że ADHD może być widoczne nie tylko podczas nauki czy pracy przy biurku. Może ujawniać się także wtedy, gdy trzeba pamiętać o drobnych sprawach, reagować spokojnie pod presją, wrócić do rozpoczętego zadania albo utrzymać rytm dnia.

2. Jak ADHD może wpływać na codzienne funkcjonowanie?

Codzienność bywa miejscem, w którym trudności stają się najbardziej odczuwalne.

Nie dlatego, że dzieje się coś spektakularnego. Raczej dlatego, że powtarzające się drobiazgi zaczynają z czasem kosztować coraz więcej energii.

Trudność z organizacją prostych spraw

Plan dnia często wydaje się prosty tylko w teorii.

W praktyce jedna rzecz przerywa drugą. Coś zostaje zaczęte, ale nie domknięte. Terminy się rozjeżdżają. Małe obowiązki rosną do rozmiaru czegoś bardzo obciążającego.

Nie zawsze wynika to z braku chęci. Często bardziej z trudności w uporządkowaniu kolejności działań, utrzymaniu uwagi i ocenieniu, co w danym momencie jest naprawdę najważniejsze.

Odkładanie zadań mimo napięcia

To jeden z tych obszarów, które bywają szczególnie niezrozumiałe dla otoczenia.

Ktoś wie, że powinien coś zrobić. Myśli o tym. Stresuje się tym. A mimo to nie zaczyna.

Z zewnątrz może to wyglądać jak lekceważenie albo brak odpowiedzialności. Od środka często bardziej przypomina utknięcie, przeciążenie i niemożność „wejścia” w działanie, nawet jeśli zadanie jest ważne.

Zapominanie o rzeczach, które naprawdę mają znaczenie

Nie chodzi tylko o klucze czy zakupy.

Bywa, że wypadają z głowy spotkania, odpowiedzi na wiadomości, terminy, płatności czy drobne ustalenia z bliskimi. Później pojawia się wstyd, frustracja i poczucie, że znowu coś się wymknęło.

To może być szczególnie trudne wtedy, gdy ktoś bardzo się stara, a mimo to ciągle słyszy, że jest „nieuważny”, „roztrzepany” albo „niesłowny”.

Wahania energii i trudność z utrzymaniem rytmu

U części osób dzień nie układa się równomiernie.

Czasem pojawia się ogromna mobilizacja, dużo pomysłów i szybkie działanie. Potem przychodzi spadek energii, zmęczenie i trudność w dokończeniu tego, co zostało rozpoczęte.

To może prowadzić do powtarzającego się cyklu: zryw – przeciążenie – zniechęcenie – poczucie winy.

3. ADHD a praca zawodowa

Dla wielu dorosłych osób to właśnie praca staje się miejscem, w którym trudności zaczynają być szczególnie widoczne.

Zwłaszcza wtedy, gdy codzienność zawodowa wymaga dobrej organizacji, priorytetyzowania, terminowości, długiego skupienia, pracy pod presją czasu i przełączania się między wieloma zadaniami.

Trudność z rozpoczynaniem i kończeniem zadań

Niektóre obowiązki są odkładane nie dlatego, że są nieistotne, ale dlatego, że trudno w nie wejść. Początek bywa obciążający, szczególnie jeśli zadanie wydaje się zbyt duże, niejasne albo monotonne.

Zdarza się też odwrotna sytuacja: intensywne wejście w temat, szybkie tempo pracy, duża liczba pomysłów, a później kłopot z domknięciem szczegółów, formalności albo ostatnich etapów zadania.

Problemy z priorytetami

Przy dużej liczbie bodźców i obowiązków trudno czasem ocenić, co jest najpilniejsze.

W efekcie człowiek może spędzić dużo czasu na rzeczach pobocznych, a najważniejsze zadanie zostawić na koniec. Nie z lenistwa. Raczej dlatego, że układanie ważności i kolejności działań nie zawsze przebiega intuicyjnie.

Rozproszenie i przeciążenie otoczeniem

Hałas, powiadomienia, rozmowy wokół, kilka otwartych wątków naraz – to wszystko może szybciej wyczerpywać zasoby uwagi.

U niektórych osób zmęczenie pojawia się już na etapie samego „ogarniania” warunków pracy. Nie samego działania, ale ciągłego powracania do tego, co właśnie zostało przerwane.

Wysoka kreatywność, ale trudność w utrzymaniu struktury

Trudność nie zawsze dotyczy więc braku potencjału. Częściej tego, jak ten potencjał utrzymać w powtarzalnej strukturze dnia, terminów i procedur.

Warto powiedzieć to wyraźnie:  u części osób z ADHD pojawia się duża pomysłowość, szybkie kojarzenie faktów, nieszablonowe myślenie i umiejętność działania w dynamicznych sytuacjach.

4. ADHD a relacje z innymi

To obszar, o którym mówi się wciąż za mało. 

ADHD może wpływać nie tylko na to, jak ktoś pracuje czy organizuje obowiązki, ale też na to, jak funkcjonuje blisko z innymi ludźmi.

Zapominanie, które bywa odczytywane jako brak zaangażowania

Kiedy ktoś nie odpisuje, nie pamięta o ustaleniach, spóźnia się albo nie domyka spraw, druga strona może czuć się nieważna.

W relacji łatwo wtedy o napięcie, rozczarowanie i poczucie, że „gdyby naprawdę mu zależało, to by pamiętał”.

Tymczasem u części osób problem nie dotyczy braku uczuć czy lekceważenia, tylko trudności wykonawczych i przeciążenia uwagi.

To oczywiście nie sprawia, że druga osoba przestaje odczuwać skutki. Może jednak pomóc lepiej zrozumieć, co naprawdę dzieje się między ludźmi.

Impulsywność w rozmowie i reagowaniu

Niektóre osoby szybciej przerywają, reagują natychmiast, mówią pod wpływem emocji albo odpowiadają, zanim dobrze usłyszą całość.

W konflikcie może to wyglądać jak brak uważności albo brak szacunku. Czasem wynika jednak z trudności z zatrzymaniem impulsu i utrzymaniem dystansu wobec silnej emocji.

Intensywność emocjonalna

U wielu osób z ADHD emocje pojawiają się szybko i mocno. Frustracja. Złość. Wstyd. Rozdrażnienie. Poczucie odrzucenia.

To nie znaczy, że każda emocja jest „za duża”. Bywa jednak, że jej fala przychodzi szybciej, niż człowiek zdąży ją uporządkować.

W relacji może to prowadzić do nieporozumień, gwałtownych reakcji albo wycofania po konflikcie.

Trudność z byciem „równym” w kontakcie

Są osoby, które raz są bardzo obecne, intensywne i zaangażowane, a innym razem znikają w przeciążeniu, zapomnieniu albo chaosie dnia.

Dla bliskich bywa to nieczytelne. Dla samej osoby – źródłem poczucia winy i wrażenia, że znowu nie udało się utrzymać czegoś w stabilny sposób.

5. ADHD a emocje i poczucie własnej wartości

To bardzo ważny wątek. 

Kiedy przez lata słyszy się, że jest się nieuważnym, niesystematycznym, chaotycznym, zbyt impulsywnym albo „niewystarczająco ogarniętym”, trudno, żeby nie zostawiło to śladu.

U niektórych osób pojawia się:

• • przewlekłe napięcie,
  • duża samokrytyka,
  • poczucie bycia „nie dość”,
  • wstyd związany z codziennymi potknięciami,
  • przekonanie, że inni radzą sobie z czymś prostym, a ja nie,
  • zmęczenie ciągłym nadrabianiem i maskowaniem trudności.

6. Dlaczego ADHD bywa tak długo niezauważone?

Nie każda osoba z ADHD pasuje do potocznego wyobrażenia.

Nie każdy jest nadruchliwy. Nie każdy „sprawia problemy”. Nie u każdego trudności są widoczne w sposób, który otoczenie od razu rozpoznaje.

Bywa też, że przez długi czas funkcjonowanie jest podtrzymywane ogromnym wysiłkiem: kompensowaniem, nadrabianiem, pracą po nocach, perfekcjonizmem albo ciągłym napięciem wewnętrznym.

7. Kiedy temat ADHD zaczyna naprawdę wybrzmiewać?

Pytanie jak ADHD wpływa na codzienne życie często zaczyna być naprawdę ważne wtedy, gdy trudności przestają mieścić się w codziennym „jakoś to ogarnę”. 

Może się to pojawić:

• • przy większej odpowiedzialności zawodowej,
  • po wejściu w związek lub rodzicielstwo,
  • podczas studiów lub zmiany pracy,
  • w okresie przeciążenia,
  • wtedy, gdy wcześniejsze sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.

To nie zawsze oznacza nagłe pogorszenie. Czasem raczej moment, w którym dotychczasowe strategie przestają działać tak, jak wcześniej.

8. Co może być pomocne w codziennym funkcjonowaniu?

Nie ma jednego sposobu, który działa u wszystkich tak samo.

U wielu osób ulgę przynosi jednak nie tyle „większe staranie się”, ile tworzenie warunków, w których łatwiej naprawdę coś unieść.

Ograniczanie liczby spraw naraz

Kiedy wszystkiego jest za dużo, nawet proste rzeczy mogą zacząć przytłaczać.

Dlatego pomocne bywa nie dokładanie kolejnych obowiązków, ale ograniczanie liczby otwartych wątków. Mniej rzeczy „na już”. Mniej równoległych zadań. Mniej prób ogarnięcia wszystkiego w jednym momencie.

Dopiero wtedy łatwiej zobaczyć, od czego w ogóle zacząć.

Dzielenie zadań na bardzo małe początki

Bywa, że najtrudniejszy nie jest cały obowiązek, ale samo wejście w działanie.

W takich momentach pomocne może być myślenie nie o całym zadaniu, tylko o pierwszym możliwie prostym kroku.

Nie: „muszę ogarnąć całe mieszkanie”.
Raczej: „zacznę od schowania jednej rzeczy”.

Nie: „muszę napisać cały dokument”.
Raczej: „otworzę plik i przeczytam pierwszy akapit”.

To czasem niewiele. Ale to właśnie to “niewiele” bywa początkiem ruchu. 

Korzystanie z zewnętrznych systemów pamięci

Nie wszystko trzeba utrzymywać wyłącznie „w głowie”.

U wielu osób pomocne są przypomnienia, kalendarze, krótkie notatki, stałe miejsca odkładania przedmiotów czy powtarzalne rytmy dnia.

Nie jako znak słabości. Raczej jako sposób na odciążenie systemu, który i tak pracuje pod dużym napięciem.

Zmniejszanie liczby bodźców

Niektóre osoby szybciej męczą się nadmiarem dźwięków, komunikatów, powiadomień, rozmów i ciągłego przełączania uwagi.

Wtedy pomocne bywa tworzenie sobie spokojniejszej przestrzeni: mniej rozproszeń, mniej rzeczy dziejących się jednocześnie, więcej przerw od hałasu i pośpiechu.

Łagodniejsze patrzenie na siebie

To często jeden z trudniejszych kroków.

Zwłaszcza jeśli przez lata trudności były odbierane jako brak dyscypliny, chaos albo „niedostateczne staranie się”.

A jednak u wielu osób dużą różnicę robi moment, w którym zaczynają patrzeć na siebie nie tylko przez pryzmat oceny, ale też z większym rozumieniem mechanizmów, które stoją za ich trudnościami.

9. Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Trudności z koncentracją, organizacją, impulsywnością czy regulacją emocji nie zawsze oznaczają ADHD. Podobne objawy mogą pojawiać się także przy przewlekłym stresie, przeciążeniu, problemach ze snem, zaburzeniach lękowych, obniżonym nastroju, wypaleniu albo w innych sytuacjach życiowych.

Dlatego ważne jest ostrożne patrzenie na objawy i nieprzypisywanie sobie diagnozy wyłącznie na podstawie pojedynczych obserwacji.

Konsultacja ze specjalistą może pomóc lepiej zrozumieć, z czego wynikają trudności, jak wpływają na codzienne funkcjonowanie i jakie formy wsparcia mogą być odpowiednie.

10. Na koniec

ADHD nie dotyczy wyłącznie koncentracji. Może wpływać na sposób organizowania dnia, pracę, relacje, emocje, poczucie własnej wartości i na to, ile wysiłku kosztują rzeczy, które z zewnątrz wydają się proste.

Dla wielu osób najtrudniejsze nie jest nawet samo zmaganie się z objawami. Trudniejsze bywają lata życia w poczuciu, że coś jest „nie tak”, ale trudno to nazwać. A nazwanie bywa czasem pierwszym momentem ulgi.

Nie dlatego, że wszystko od razu staje się łatwe. Raczej dlatego, że to, co do tej pory wydawało się chaosem albo osobistą porażką, zaczyna układać się w bardziej zrozumiały obraz.

Jeśli rozpoznajesz w tym opisie swoje doświadczenia i zastanawiasz się nad wsparciem, możesz dowiedzieć się więcej o psychoterapii indywidualnej dla dorosłych w Qmedica. 

FAQ

Najczęściej zadawane pytania:

Potrzebujesz wsparcia? 

Chcesz się czegoś dowiedzieć lub po prostu porozmawiać? Jesteśmy tu dla Ciebie.

Może Cię zainteresować: